Introduzzjoni

Bejn wiehed u iehor daqs 0.5 sa 1 fil-mija tal-popolazzjoni ibati mill-accessjonijiet. Ghalkemm hija aktar komuni f'eta zghira, din il-kundizzjoni tista' tigri f'kull eta.

Illum nistghu nharsu lejn l-epilessija bhala kundizzjoni u mhux marda. Ghalkemm il-bniedem li jbati mill-accessjonijiet xi drabi jkollu jaghmel certi tibdiliet f'hajtu, dan mhux l-ahhar tad-dinja. Jekk wiehed jiehu l-prekawzjonijiet necessarji, dan jista' jghix hajja normali. Xi drabi s-socjeta thares lejn din il-marda b'mod negattiv. Din l-attitudni ghandha tinbidel. Dan il-ktejjeb ghandu jghin lil persuna li tbati mill-accessjonijiet biex dawn l-attakki jonqsu. Ghandu jghin ukoll biex jghalmuha tiehu xi prekawzjonijiet biex ma tkunx ta' periklu ghaliha nnifisha u ghall-ohrajn. Il-ktejjeb ghandu l-ghan li jirrispondi ghad-domandi mportanti li jsaqsu l-pazjent, il-genituri u l-ghalliema.

Il-ktejjeb ma jinkludix dettalji ta' kura. Huwa dejjem ghaqli li tiehu parir mit-tabib dwar dozi u tipi ta' medicini li ghandek tiehu biex tikkontrolla l-accessjonijiet.

X'Inhuma dawn l-Accessjonijiet

Il-persuna ghandha tendenza li jkollha dawn l-attakki minhabba tibdil ta' kimici u s-sistema elettrika tal-mohh. Billi jkollok accessjoni darba biss ma jfissirx li sejjer tbati mill-epilessija. Fil-fatt hafna drabi l-kura tinghata biss wara t-tieni attakk.

Hemm zewg tipi ta' accessjonijiet. Tip minnhom jaffettwa l-mohh kollu u l-bniedem jintilef minn sensih. It-tip l-iehor jaffettwa parti biss tal-mohh u hafna drabi l-epilettiku ma jintilifx minn sensih.

Xi drabi l-accessjoni ddum sekondi biss izda hafna drabi ddum xi ftit minuti. F'kazijiet rari ('status epilepticus') l-attakk idum hafna u l-pazjent irid jinghata kura urgenti.

Is-sistema elettrika fil-mohh

Dijanjosi

Hafna drabi t-tabib jinduna li l-persuna tbati mill-epilessija mid-deskrizzjoni li jaghtih xi hadd li kien hdejn il-persuna li kellha l-attakk. Xi drabi l-persuna tinduna meta jkun gej attakk ghaliex thossha stramba u mhawwda.

Waqt l-attakk il-persuna ticcassa fil-vojt u jista' jkollha xi movimenti zghar. Izda fil-bicca l-kbira l-persuna tintilef ghal kollox minn sensiha, taqa' ma l-art, tibbies u tibda ccaqlaq idejha u saqajha ghal tul ta' xi ftit minuti; xi drabi l-persuna tigdem ilsienha u tahrabilha l-awrina.

Hafna drabi t-tabib jiddeciedi li jordna xi testijiet. Dawn huma:

• Ritratt specjali tal-mohh li jghidulu CT Scan.

• EEG

• Xi testijiet tad-demm

Dawn it-testijiet huma mportanti biex jeskludu jekk hemm xi haga fil-mohh li qeghdha tikkawza l-accessjonijiet. Fil-bicca l-kbira taghhom, dawn it-testijiet jigu normali u l-kawza ta' l-accessjonijiet tibqa' ma tinstabx.

X'nista' naghmel jekk persuna jkollha l-attakk?

Din hija domanda komuni li jsaqsu l-qraba tal-pazjent. Jinkwetaw hafna meta jaraw dik il-persuna ma l-art ticcaqlaq, u ma jistghu jaghmlu xejn biex jghinuha. Wisq probabbli, l-aktar haga mportanti hija li ma thallix il-persuna twegga' billi tqieghed imhadda taht rasha u tnehhi xi affarijiet fil-vicin li jistghu jkunu ta' periklu.

Tippruvax ittella' l-persuna mill-art jew izzommilha jdejha u saqajha bil-forza biex ma ticcaqlaqx. Wara l-attakk halli l-persuna b'rasha mal-genb biex tkun tista' tiehu nifs ahjar. Hafna drabi, l-accessjoni tghaddi wahidha minghajr problemi.

Ukoll hafna drabi huwa ghaqli li l-persuna tfittex parir mediku wara accessjoni, specjalment jekk:

• Din kienet l-ewwel accessjoni li qatt qabditha, jew m'hijiex fuq il-kura.

• L-accessjonijiet qeghdin jigru aktar ta' spiss. L-attakk ma jmurx wahdu wara ftit minuti jew inkella l-accessjonijiet qeghdin jigru wiehed wara l-iehor minghajr ma jhallu l-persuna tigi f'sensiha bejn kull attakk.

• Il-pazjent iwegga' waqt l-attakk.

Fatturi li jzidu r-riskju ta' attakk

• Nuqqas ta' rqad: Dawk li jorqdu inqas mis-soltu ghandhom aktar riskju li jaqbadhom attakki ta' spiss.

• Xorb zejjed: Dawk li jiskru ghandhom aktar riskju li jkollhom accessjoni specjalment jekk iwaqqfu x-xorb f'daqqa.

• Nuqqas ta' zokkor fid-demm: Dan jigri b'mod partikulari lil dawk li huma dijabetici u jiehdu t-titqib ta' l-insulina. Dawn il-pazjenti ghandhom joqoghdu attenti li jzommu l-livell taz-zokkor fid-demm kif suppost.

Xi prekawzjonijiet li persuna li tbati mill-accessjonijiet ghandha tiehu

Jekk il-persuna jkollha attakk f'certi cirkostanzi din tista' tkun ta' periklu serju ghaliha u ghall-ohrajn.

Issuqx u tahdimx fuq makkinarju goff. Incidenti koroh tat-traffiku jistghu jinqalghu jekk ikollok accessjoni waqt li tkun qieghed issuq. M'ghandekx issuq ghal perjodu ta' sentejn wara l-ahhar accessjoni.

Qatt m'ghandek tghum wahdek specjalment fil-bahar fond. Tisthix tghid lil shabek jew lil xi hadd iehor li jista' jkollok bzonn l-ghajnuna.

Tiddendilx mill-gholi. Toqghodx f'xi xifer ghax jekk jghatik attakk tista' taqa' l-isfel.

Jekk trid tinqabad tqila kellem lit-tabib tieghek. Xi medicini jistghu jikkawzaw xi difetti fit-tarbija. Dan ir-riskju jonqos jekk tiehu 'vitamini' li jghidulhom folic Acid.

Qis li tiehu l-medicini kuljum Kif qallek it-tabib.

Zomm dokument fuqek li jghid li inti tbati mill-accessjonijiet. Tista' zzomm djarju fejn tikteb il-gurnata u tiddeskrivi x'gara waqt l-attakk.

Xi drabi l-epilettiku jkollu jaqta' xi tipi ta' sports u jevita certi xogholijiet. Madankollu, jekk il-persuna taghraf tadatta ruhha ghas-sitwazzjoni, din il-kundizzjoni m'ghandhiex tbiddel il-hajja ta' persuna ta' taht fuq.

Kura

Jekk il-persuna ssib ruhha l-isptar waqt l-accessjoni, generalment it-tabib jaghti kura dak il-hin, fil-vina jew bhala suppozitorju. Fil-maggoranza tad-drabi l-attakk jieqaf qabel tkun waslet l-ghajnuna medika.

Biex jitnaqqsu n-numru ta' attakki il-pazjent jinghata kura forma ta' pilloli. Spiss il-pazjent ikollu jiehu dawn il-medicini ghal hajtu. Minn hin ghall-iehor id-demm ghandu jigi ttestjat biex it-tabib jizgura ruhu li d-doza tal-medicini hija bizzejjed.

Hafna drabi l-pazjent ma jinghatax il-kura wara l-ewwel attakk biss, izda jekk jerga' jkollu iehor, il-kura tinghata. f'Malta l-persuna li tbati mill-epilessija ghandha d-dritt li tapplika biex tinghata l-pilloli b'xejn (Il-kartuna s-safra). Din hi ghajnuna kbira ghall-persuna.

Accessjonijiet li jidhru meta t-tfal ikollhom id-deni

Erbgha fil-mija tat-tfal ta' taht is-sitt snin ibatu minn accessjoni waqt li jkollhom id-deni.

Ghandhom ukoll riskju gholi li jergghu jkollhom accessjoni waqt li jkollhom id-deni. Dawn it-tfal ghandhom riskju ta' madwar tnejn fil-mija li jkollhom l-epilessija meta jikbru, jigifieri r-riskju huwa d-doppju ta' dak tal-popolazzjoni in generali. Waqt l-attakk huwa mportanti li t-tifel/tifla ma jweggghax, u li xxarrablu gismu biex tonqos it-temperatura tal-gisem. Irrangalu biex iddahhlu l-isptar.

CARITAS MALTA
GRUPP TA' SUPPORT
GHALL-EPILEPTICI MALTIN

Il-Caritas Malta qed toffri l-ghajnuna taghha lill- epileptici Maltin u l-familjari
taghhom, biex jiffurmaw Grupp Ta' Support ghall-Epileptici Maltin.

Dan il-grupp, fost l-attivitajiet tieghu, qed jaghmel kampanja ta' edukazzjoni biex titkabbar il-kuxjenza dwar din il-kundizzjoni, u dwar id-drittijiet u d-dmirijiet ta' l-epilettici. Dan il-grupp qed jiltaqa' kull xahar u jattendu nies minn kull livell u stadju ta' hajja. Fil-laqghat il-membri jaqsmu l-esperjenzi taghhom, b'mod konfidenzjali, u huma jinghataw informazzjoni minghand kelliema specjalizzati f'aspett jew iehor tal-epilessija.

Il-grupp jiltaqa' fl'Ufficcju Centrali tal- Caritas, 5, Triq l-Iljun, il-Furjana, fit-tieni Erbgha ta' kull xahar fis-6.00pm.

Dawk kollha li jixtiequ iktar informazzjoni dwar dan il-grupp huma mitluba jcemplu fuq in-numru jew l-Universita ta' Malta fuq 32902845 u jistaqsu ghall-persuna responsabbli mill-Epilepsy Group.

Nassigurawkom li l-laqghat huma kunfidenzjali.

Fuq l-internet l- indirizz hu http://www.synapse.net.mt/welfare/epilepsy.